K06 Missen met muziek uit alle tijden

 Religieuze muziek heeft een enorme invloed (gehad) op onze muziek. In feite staat de kerkmuziek aan de basis van onze westerse muziek, al moet je de volksliedjes die door de eeuwen zijn gezongen ook niet uitvlakken: Lief en Leed etc.

In het begin werd muziek op het gehoor overgedragen. En voor het muziekschrift ging dat dus heel zorgvuldig. Het ontstaan van de mis komt rechtsreeks voor uit de bijbel, namelijk Het Laatste Avondmaal, waar Jezus opriep tot jet houden ervan. In kerk werd dat later de Eucharistie viering, die door de eeuwen heen flink evolueerde. Maar de strekking blijft onverminderd hetzelfde. Dat geldt ook voor de andere protestantse richtingen, al is er altijd veel geruzied over de symboliek: Wanneer wordt de wijn bloed, of het brood lichaam. Het woord "mis": komt uit  Ite Missa est: Ga op weg.

Leonardo da Vinci heeft wellicht het beroemdste avondmaalmaal geschilderd in een klooster bij Milaan rond 1500. Er zijn oneindig veel verhalen over wat er allemaal dreigt te gebeuren en gebeurt: Verraad, Kruisiging, Opstanding, Hemelvaart, Pinksteren etc.

Door de tijden heen, heeft de katholieke mis (eigenlijk gewoon een kerkdienst) een vaste vorm gekregen. Dat heeft voor de gelovigen veel zin, want het geeft zekerheid, zo'n stramien (liturgie en de rituelen):

De volgorde van de mis noemen we het ordinarius. Iedere paus heeft zich er wel mee bemoeit, en zeker in de 20ste eeuw is er veel veranderd. Maar nogmaals de achterliggende betekenissen blijven hetzelfde. Tussen die volgorde zitten ook wel vrije stukken, die dus buiten het ordinarius vallen.

Het Altaar in Sevilla

Ook de gelegenheden waaronder een mis plaatsvindt zijn divers" Huwelijk, Geboorte, Sterfte (requiem), Kroningen, en gewoon een doordeweekse Eucharistie, Kerstmis, Paasmis etc. En het zal duidelijk: de mis ging gepaard met muziek soms vrolijk soms droevig. Soms gingen componisten helemaal los, soms kort maar krachtig.

Een mis ging vroeger in het Latijn en de kudde deed wat ie moest doen. Soms ligt het accent op muziek soms op het woord, soms op het gebed. Kortom een enorme bron van muzikale ideeën. De Matheus passion is misschien wel de bekendste religieuze uiteenzetting die we kennen, al heeft die meer in protestantse inslag met het accent op de kruisiging in afwachting van de opstanding.

Het leukste is om de volgorde van zo'n mis aan te houden en te zien wat men er zoal erop bedacht heeft:

De Liturgie van het Woord:

Introitus: Het moet een keer beginnen: Priester (is sacrement gerechtigd, zeg maar) komt binnen met zijn gevolg. Maar het kan ook wel de kist, of een bruidspaar zijn geflankeerd.

We doen het Introitus uit wellicht het bekendste requiem: dat van Mozart.

Salutato: Hallo hier zijn we. Meestal is het een kort ritueel natuurlijk uit gesproken door de priester: Hallo, hier ben ik.... De Heer zij met U: Dominus Vobiscum (uit de Russisch/Grieks Orthodoxe kerk). Wat een bassen.

Kyrie: Heer ontferm u over ons. Een stukje Gregoriaans (dat hoor je dus nu nog veel in traditionele erediensten): Kyrie VIII. Die VIII slaat geloof ik op de voorraad liedjes die voorhanden zijn (deze heet de engelenzang).

Gloria: Meestal een wat vrolijker stuk uit de Mis: De Lofzang (wordt niet tijdens advent of vastentijd gezongen). We draaien een stukje uit de Hohe Messe van JSB. Bach was een broodcomponist: u vraagt wij draaien, zeg maar.

Graduale: Tsja en dan moet er gelezen worden. En de teksten zijn altijd verschillend, maar wel thema's natuurlijk. William Byrd (1605), heeft boeken volgeschreven met allerlei liedjes voor tussen de bedrijven door zeg maar. 

Gloria: En als uit het evangelie (dus de verhalen over Jezus) wordt gelezen, komt er altijd een Halleluja (praise lord...):

We kunnen dan best een uitstapje maken naar Gospel muziek. Wat te denken van "O happy day". Gospels zijn afkomstig uit de zwarte geloofsgemeenschappen uit de VS met roots in de Jazz en Afrikaanse liedjes.

Foto van een monstrans reliekhouder (ook van het brood):

De liturgie van de Eucharistie: Brood en wijn

Offertorium: Het klaarzetten van de spullen ,maar vooral ook De Collecte. De kerk heeft geld nodig en tijdens een eredienst (ook bij de protestanten) wordt er altijd gecollecteerd. Dan speelde het orgel een vrij deuntje terwijl de diakenen het geld ophaalden. We draaien een stukje uit een mis van Francois Couperin (Offertorium) voor orgel.

Sanctus&Benedictus: En dan komen we bij het belangrijkste moment tijdens de mis: De Eucharistie. Daar kon je als componist ook flink tekeer gaan, Zoals Charles Gounod: Sanctus uit de Messe Solennelle. 

Agnus Dei: Lam Gods. Het breken en zegenen van het brood en het nuttigen ervan. Dit is best een langdurig proces tijdens de mis en hier is ook flink op losgecomponeerd. We luisteren naar het Agnus Dei van Faure (uit zijn requiem). Een ander  Agnus komt van Herman Finkers. 

Klinkt toch wel "ouderwets", maar natuurlijk wel bijzonder....

Communio: tijdens de commune was er ook veel tijd over.  We kennen allemaal; het Ave Verum Corpus van Mozart.

Ite Missa Est: Er is een tijd van komen en gaan. Priesters zegent het volk  en gaat met zijn gevolg af en de gemeente is ook wel toe aan frisse lucht. Een echte uitsmijter is het Halleluja van Händel.  En hiermee besluiten we "De Mis"