Entartet staat voor "ontaard" en zo werd de muziek/kunst ook aangeduid door de overheersers in Nazi Duitsland.
De truc was om de muziek eerst als belachelijk aan te merken door er tentoonstellingen van te organiseren en daarna te verbieden.
Er waren verschillende redenen om de muziek te verbieden:
De belangrijkste:
Etniciteit: Jood, donker. Maatschappijkritisch: zoals Weil, Eisler, Brecht. Te "modern", zoals Stravinsky of Prokoviev (de laatste had ook met het Lenin regime problemen).
In 1938 werd in Dusseldorf een rariteiten kabinet ingericht met Jazz muziek, gespeeld door een zwarte man met een jodenster. Hans Ziegler was zo'n Hitler aanbidder die dit organiseerde.
Hoe "ziek" moest dit wel niet zijn.
Natuurlijk gaan we die Jazz even horen. Vooral Swing muziek moest het ontgelden, zoals die van Duke Ellington, Benny Goodman (Joods) of Louis Amstrong.
We horen Struttin' With Some BarbecueOok iedere maatschappijkritische uiting werd belachelijk gemaakt. Bijvoorbeeld Kurt Weil met zijn Drei Groschen oper met het beroemde
Mackie Messer (met Lotte Lena). Weil was Joods, en Bolsjewiek. Het kon niet slechter.
Ondertussen waren de Nazi's stik jaloers op de populariteit van de Jazzmuziek en zorgden voor witte musici met propaganda teksten uitgevoerd door Charlie and his Orchestra, dat gewoon muziek van Cole Porter kopieerde. Kortom de boel omkeren voor eigen belang. We horen
St Louis Blues, waar de "vijand" het moet ontgelden.
Het beroemdste voorbeeld van verboden "klassieke muziek" is wel die van Felix Mendelssohn. De
bruiloftsmars was razend populair en voor huwelijken moest andere muziek worden geschreven.
Wij horen natuurlijk de originele. Dat kan je je niet laten afnemen natuurlijk.
Er waren nog twee Duitse componisten die het moesten ontgelden: Hans Eisler en Erwin Schulhoff. Eisler was bekend om zijn strijdliederen. We horen Frühling met
Dieter Dieskau
Van Schulhoff horen we
het presto uit zijn 1ste strijkkwartet. Je hoort hier ook duidelijk het Tjechische ritme. Prachtige muziek overigens. Erwin heeft de oorlog niet overleefd. Hij werd vermoord in een concentratiekamp.
Behalve muziek werd er ook veel beeldende kunst afgekeurd. Als het maar even iets te modern was werd het uit de musea verwijderd. Zoals: Picasso, Van Gogh, of Käte Kollwitch. Schilderijen werden in 1938 naast werk van psychiatrische patienten gehangen om aan te tonen dat alles gestoord was.
Kollwitch was destijds (dus voor de Nazitijd) een van de meest gelauwerde kunstenaars van haar tijd.
De Duitsers verkochten de dure schilderijen op veilingen voor oorlogsfinanciering. Of het werd verborgen, om later weer op te duiken. Veel corruptie op dit vlak.
Een Nederlandse componist was Henriette Bosmans (1895-1952). De belangrijkste compositieprijs is naar haar vernoemd. Deze eigengereide dame, die zowel vrouwelijke als mannelijke relaties had, schreef voor haar tijd uitzonderlijke vooruitstrevende muziek. Ze was eigenlijk half-joods en is niet echt opgepakt. Maar optredens zaten er niet meer in (ze speelde uitzonderlijk goed piano), toen ze weigerde lid te worden van de Kulturkammer.
We luisteren naar:
Daar komen de Canadezen
1945
Text: Fedde Schurer
Daar nadert van verre het dreunend geweld
Van het heir der vereenigde naties.
Daar komen ze reddende nader gesneld
In machtige motorformaties.
In bloem en in vlag en in tintelend oog
staat stralend hun’t welkem te lezen,
Nog nooit steeg de jubel zo daav’rend en hoog,
Daar komen de Canadezen.
De maanden vergingen in honger en nood
In lijden en marteland wachten
De hoop was verbleekt in’t gezicht van den dood,
veel droevige dagen en nachten
Maar ‘taarzelend neen wed een twijfelloes ja,
Zo sterk als nog nimmer voor dezen
Nu vuit zieh de lucht met een dondrend hoera!
Daar komen de Canadezen.
Ze kwamen van over d’Oceaan
Ze waagden hun bloed en hun leven
Ze hebben in stermen van kogels gestaan,
Om ons weer de vrijheid te geven
Waait vlaggen en wimpels nu hoog in de wind,
Waar eind’lijk, God is geprezen
Verdrukking verplet wordt en vrijheid begint.
En leve, leve de Canadezen.
Henriette stierf te vroeg aan niet gesignaleerde darmkanker in 1952
Het lijstje van vermoorde Joodse componisten is angstwekkend lang.
We schrijven: Pavel Haas (1989-1944), voordat hij werd vermoord in Auschwitz schreef hij in Theresienstadt nog werk. Bijvoorbeeld de
studie voor strijkorkest
We schrijven Leo Smit (1900-1943), vermoord in Sobibor. Had een franse stijl. Arthur en Lucas Jesse hebben zijn werk uitgevoerd:
Divertimento
De Leo Smit stichting houdt zich bezig met het in herinnering brengen van al die verloren gegane muziek. Daar kwam ik ook de componiste Fania Chapiro (1926-1992) tegen. Geboren in 1926 (Soerabaja) was het nog een jonge meid toen de oorlog uitbrak. Het gezin overleefde de oorlog. De meeste vroege werken zijn verloren gegaan vanwege een bombardement bij Den Haag. Ze trok naar USA en keerde naar NL terug als docent piano in Hilversum (fortepiano specialist).
We horen een stuk uit haar tweede sonatine (
Presto). Ze dateerde haar werk niet en dat maakt het erg moeilijk de boel te traceren.
Jan Blokker heeft haar geschiedenis beschreven.
We schrijven: Dick Kattenburg.(1919-1944), vermoord in Auschwitch. Een stuk voor
fluit en piano, wat een frisse muziek.
De lijst van verboden muziek is schier eindeloos. Het betekent dus zeker niet dat al die muziek verloren gegaan is. Maar wel al die mensen, die of zijn vermoord of trauma's hebben opgelopen.
Reacties
Een reactie posten